ΠΕΡΙ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ: Εγωισμός ή εφιαλτική ουτοπία*

Κάπου στο μέλλον, ο πολιτισμός όπως τον γνωρίζουμε σήμερα έχει καταρρεύσει μετά από μια μεγάλη επανάσταση. Μια εξισωτική κολεκτιβιστική κοινωνία έχει αναπτυχθεί στα συντρίμμια της παλιάς. Ισότητα 7-2521 είναι το όνομα του ήρωα της νουβέλας «Ύμνος» της Άυν Ραντ που δημοσιεύθηκε το 1946. Τα ονόματα έχουν καταργηθεί. Πολύ περισσότερο έχει καταργηθεί η λέξη «Εγώ» από τη γλώσσα των ανθρώπων. Οι άνθρωποι συλλαμβάνονται σε ελεγχόμενα Κέντρα Ζευγαρώματος σε συγκεκριμένες εποχές. Τα παιδιά ζουν ομαδικά στο Σπίτι των Παιδιών. Το επάγγελμα κάθε ανθρώπου αποφασίζεται από το Συμβούλιο των Κλήσεων.

Οι άνθρωποι, αφού πρώτα αποσυρθούν στο Σπίτι των Γερόντων, πεθαίνουν στο Σπίτι των Αχρήστων με απόφαση του Τοπικού Συμβουλίου των Σοφών.

«Από το λίκνο της ζωής στον τάφο, το πλήθος ήταν ένα ‒ το μέγα ΕΜΕΙΣ» γράφει η Ραντ. Την απαγορευμένη λέξη «Εγώ» που έχει ξεχαστεί από τους ανθρώπους ανακαλύπτει με κίνδυνο της ζωής του ‒καθώς η γνώση ισοδυναμεί με προδοτική βλασφημία‒ μετά από κάποια τυχαία γεγονότα ο ήρωας του μυθιστορήματος Ισότης 7-2521.

Το έργο της Ραντ δεν αποτελεί αφηρημένη σύλληψη, παραπέμπει σε προτάσεις που γράφτηκαν και υποστηρίχθηκαν πολλές φορές στην ιστορία. Από την Πλατωνική «Πολιτεία» ή την «Ουτοπία» του Τόμας Μορ έως τα blue prints (φανταστικές σοσιαλιστικές πολιτείες) των Φουριέ και Σεν Σιμόν και το μεγάλο Λενινιστικό σχέδιο. Όλες οι προτάσεις παρά τις επιμέρους διαφορές τους οδηγούν σε έναν τόπο όπου τα πάντα έχουν εξισωθεί και είναι αντικείμενο ρύθμισης. Η ενδυμασία των πολιτών, οι επαγγελματικές τους ασχολίες και ο χρόνος εργασίας τους, οι ομοιόμορφες κατοικίες, η απουσία ατομικής ιδιοκτησίας, είναι μερικά μόνο από τα γνωρίσματα αυτών των ολοκληρωτικών σχεδίων.

Το ερώτημα είναι ποιος είναι ο σκοπός των πάσης φύσεως κολεκτιβιστικών θεωριών; Πώς είναι δυνατόν να επιδιώκεται να καταργηθεί ό,τι κάνει τους ανθρώπους να διαφέρουν από τα ζώα και θέτει σε κίνηση την πρόοδο των κοινωνιών. Κι αυτό δεν είναι άλλο από την ατομικότητα. Με εκείνο το υπέροχο χαρακτηριστικό, τον εγωισμό –αμαρτία τον έχουν βαφτίσει οι θρησκείες‒ που σμιλεύει την εφευρετικότητα του ατόμου, και παράγει το κάθε, μικρό ή μεγάλο, κίνητρο της ανθρώπινης δημιουργίας. «Αν αφαιρέσεις τη φιλοδοξία και τη ματαιοδοξία, πού άραγε θα βρεις ήρωες και πατριώτες;» έγραφε ο Σενέκας.

* Δημοσιεύθηκε στο Φιλελεύθερο στις 11 Δεκεμβρίου 2017

ΠΕΡΙ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ: Λογική και ελευθερία.*

Οι υποστηρικτές της ελεύθερης οικονομίας συνήθως αρκούνται να απαριθμούν τα πλεονεκτήματα του συστήματος αυτού από οικονομική άποψη. Οι περισσότεροι επικεντρώνονται στην υλική πλευρά της ελεύθερης οικονομίας, με ποιο τρόπο αυτή αυξάνει τον πλούτο της ανθρωπότητας. Αποφεύγουν όμως να υπερασπιστούν την ελεύθερη οικονομία στην ηθική, πολιτική και φιλοσοφική βάση της, εκεί δηλαδή που κατισχύει πλήρως των αντιπάλων της. Η ηθική δικαίωση της ελεύθερης οικονομίας συνίσταται στο ότι αυτή είναι σύμφυτη με τη φύση του ανθρώπου και ότι όχι μόνο στηρίζεται αλλά συγχρόνως προάγει τη μεγαλύτερη ανθρώπινη αξία που είναι η ελευθερία. Αυτό θα πρέπει να εξηγηθεί:

Ο άνθρωπος σε αντίθεση με όλα τα άλλα ζώα, τα οποία διαθέτουν ποικίλα μέσα για την επιβίωσή τους, διαθέτει ένα και μόνο μέσο διατήρησης στη ζωή, τη λογική. Έχει δηλαδή την ικανότητα να σκέπτεται, να αντιλαμβάνεται την πραγματικότητα και να κρίνει. Η διανοητική λειτουργία είναι χαρακτηριστικό που μόνο ο ατομικός νους μπορεί να επιτελέσει. «Συλλογικός νους» δεν υπάρχει. Οι μάζες δεν μπορούν να δράσουν έλλογα, δρουν μόνο παρορμητικά. Εφόσον η λογική είναι ατομική διαδικασία και εφόσον η διανοητική λειτουργία είναι προϋπόθεση της επιβίωσης του ανθρώπου, τότε η πνευματική ελευθερία είναι απαραίτητη προϋπόθεση της ανθρώπινης λογικής λειτουργίας. Αυτή η θεμελιώδης για την επιβίωση του ανθρώπου διαπίστωση οδήγησε στην αναγνώριση και κατοχύρωση των ατομικών δικαιωμάτων.

Η ελεύθερη οικονομία μάς βοηθά να γίνουμε πλουσιότεροι αλλά δεν είναι αυτό το κύριο θέμα. Το οικονομικό κέρδος δεν είναι το παν. Η επιδίωξη της ευζωίας των ατόμων είναι αυτό που μετρά και αποτελεί το συγκριτικό πλεονέκτημα της αγοράς από οποιοδήποτε άλλο σύστημα δημιούργησε ο άνθρωπος. Το σημαντικότερο είναι ότι η αγορά, απαλλαγμένη από κρατικές ρυθμίσεις και παρεμβάσεις, δίνει στον καθένα τη δυνατότητα της προσωπικής στοχοθεσίας, την ευκαιρία να διαμορφώσει τον κόσμο όπως αυτός επιθυμεί, κάνοντας χρήση της λογικής του. Δεν χρησιμοποιεί τη λογική κάποιου τρίτου. Κάποιοι εργάζονται για να δημιουργήσουν πρωτοπόρες επιχειρήσεις, νέα προϊόντα και υπηρεσίες, άλλοι έργα τέχνης, άλλοι εργάζονται για την οικογένειά τους και το μέλλον των παιδιών τους, άλλοι σε οργανώσεις φιλανθρωπίας και αλληλεγγύης. Οι πράξεις κάθε ατόμου έχουν συνέπειες και ενίοτε κόστος. Αλλά αυτός είναι ο μόνος δρόμος που επιτρέπει στον άνθρωπο να είναι ελεύθερος και αυτεξούσιος.

* Δημοσιεύθηκε στο Φιλελεύθερο στις 8 Δεκεμβρίου 2017.

ΠΕΡΙ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ: Ο «άδικος» σεισμός και η «δίκαιη» παραγωγή*

O κ. Δραγασάκης έγραψε: «(...) Η δίκαιη παραγωγή πλούτου, η δίκαιη διανομή και η προοδευτική αναδιανομή του πρέπει να είναι παράλληλες διαδικασίες» (23.11.2017).

Στην περίπτωσή μας είναι εμφανές ότι οι επιθετικοί προσδιορισμοί «δίκαιη παραγωγή», «δίκαιη διανομή» χρησιμοποιούνται με μεταφυσική διάθεση. Η τρέχουσα πολιτική συγκυρία επιτρέπει δυστυχώς την ασάφεια και δικαιολογεί την έλλειψη κατανόησης ακόμη και βασικών εννοιών. Ασφαλώς δεν υπάρχει αντίρρηση στο να αναζητηθεί η ηθική διάσταση των ζητημάτων της παραγωγής και διανομής του πλούτου. Με μερικές ωστόσο διευκρινίσεις:

‒ Ο δίκαιος ή ο άδικος χαρακτήρας μιας πράξης κρίνεται σύμφωνα με κανόνες δίκαιης συμπεριφοράς και όχι σύμφωνα με τα αποτελέσματα της ανθρώπινης δράσης.

‒ Οι κανόνες με τη σειρά τους για να μπορούν να χαρακτηριστούν «δίκαιης συμπεριφοράς» πρέπει α) να είναι γενικοί και αφηρημένοι, β) βέβαιης και ίσης έναντι όλων εφαρμογής, και γ) σαφείς και προβλέψιμοι.

Το να χαρακτηρίσουμε την παραγωγή του πλούτου, το αποτέλεσμα της ανθρώπινης δράσης δηλαδή «δίκαιο» ή «άδικο» είναι τόσο σωστό όσο και το να χαρακτηρίσουμε έναν φονικό σεισμό ως «άδικο». Ο μηχανισμός της αγοράς δεν είναι ούτε δίκαιος ούτε άδικος, καθώς τα αποτελέσματά του ούτε μπορούν να προβλεφθούν ούτε μπορούν να επιδιωχθούν από κάποιους πεφωτισμένους σχεδιαστές. Επέρχονται ως συνέπειες συνθηκών και παραγόντων που δεν είναι στο σύνολό τους γνωστοί σε κανέναν.

Ας πάμε τώρα στη δεύτερη έννοια, αυτή της «δίκαιης διανομής». Συνειδητοποιώντας τη χρεοκοπία των μαρξιστικών επιχειρημάτων για κοινωνικοποίηση των μέσων παραγωγής ο κ. Δραγασάκης επιδιώκει να υποστηρίξει την κοινωνικοποίηση των αποτελεσμάτων της παραγωγής επικαλούμενος μια μεταφυσική αρχή δικαίου. Ωστόσο, δεν ήταν οι μεταφυσικές αντιλήψεις περί μιας «δίκαιης» τάχα διανομής του πλούτου που ανέβασαν το επίπεδο του δυτικού κόσμου αλλά η «ανάλγητη» ελεύθερη αγορά που επέτρεψε και ενθάρρυνε όσο ποτέ άλλοτε στην ιστορία, τη δημιουργία κινήτρων στα άτομα και κατ’ επέκταση τη συσσώρευση κεφαλαίου. Εάν καταργήσεις τα κίνητρα των ατόμων για δημιουργία πολύ γρήγορα θα οδηγηθείς στη δίκαιη ισοκατανομή της φτώχειας.

Ο Ρωλς είχε επισημάνει ότι οι οικονομίες δεν κρίνονται με το πόση ισότητα ή ανισότητα παράγουν αλλά με τα αποτελέσματα που επιφέρουν στην ευημερία των λιγότερο ευνοημένων ομάδων.

Εάν κάτι τέτοιο δεν θεωρείται δίκαιο το λάθος είναι του Δημιουργού, κ. Δραγασάκη.

* Δημοσιεύθηκε στο Φιλελεύθερο στις 7 Δεκεμβρίου 2017

ΠΕΡΙ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ: Το αγκάθι του προστατευτισμού*

Ο προστατευτισμός υπέρ των ειδικών συμφερόντων είναι ένα από τα σημαντικότερα βαρίδια που κρατά καθηλωμένη την ελληνική οικονομία. Θα σας διηγηθώ μια ενδεικτική ιστορία οικονομικής ανελευθερίας με αίσιο ευτυχώς τέλος:

Σύμφωνα με έναν προπολεμικό νόμο, οι οινοπαραγωγοί Σάμου δεν έχουν δικαίωμα να παράγουν και να πωλούν κρασί εκτός του μοναδικού συνεταιρισμού του νησιού. Κανείς οινοπαραγωγός δεν μπορεί να πάρει άδεια οινοποίησης καθώς η οινοποιία και η εμπορία του μοσχάτου Σάμου διενεργείται αποκλειστικά από τον παραπάνω συνεταιρισμό. Όλοι οι οινοπαραγωγοί είναι υποχρεωμένοι να παραδίδουν το σύνολο της παραγωγής τους στον συνεταιρισμό, στον οποίο, όπως είπαμε, συμμετέχουν υποχρεωτικά. Ο σκοπός αυτής της «θεσμοθετημένης σκλαβιάς» είναι τάχα η προστασία της ποιότητας ενός μοναδικού κρασιού, του μοσχάτου Σάμου, αλλά και το γενικό συμφέρον του παραπάνω συνεταιρισμού που αποτελεί αναπόσπαστο στοιχείο της τοπικής οικονομίας. Η επίκληση της συλλογικότητας για τη νομιμοποίηση της ανελευθερίας. Ο μεσαίωνας είναι εδώ, τυποποιείται στην παρ. 5 του άρθρου 12 του Συντάγματος και στον νόμο. Στο κράτος δικαίου όμως το κύριο στοιχείο μιας ένωσης προσώπων είναι πάντοτε η ελεύθερη σύμπραξη, όσων αποφασίζουν να συμμετάσχουν σ’ αυτήν.

Το ενθαρρυντικό ωστόσο είναι ότι και στα πιο ανελεύθερα και καταπιεστικά καθεστώτα υπάρχουν ελεύθεροι άνθρωποι αποφασισμένοι να αντισταθούν και να πολεμήσουν στο όνομα της ελευθερίας, ακόμη κι όταν φαίνεται πως δεν υπάρχει πια καμία ελπίδα. Έτσι και στην περίπτωσή μας λίγοι γενναίοι Σαμιώτες οινοπαραγωγοί «τόλμησαν» να αμφισβητήσουν τον νόμο, την τοπική συλλογικότητα υπό κρατική αιγίδα και προσέφυγαν στη Δικαιοσύνη για να προστατεύσει την αυτονόητη για τον 21ο αιώνα ελευθερία τους να μην συνεταιρίζονται αναγκαστικά και να επιχειρούν ελεύθερα. Τα ελληνικά δικαστήρια, όπως ήταν αναμενόμενο, δεν τους δικαίωσαν. Το ΣτΕ απέρριψε την αίτησή τους με ισχυρή ωστόσο μειοψηφία υπέρ της ελευθερίας. Μετά από μακροχρόνια δικαστική ταλαιπωρία προσέφυγαν στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων και δικαιώθηκαν πανηγυρικά. Το κράτος δεν τόλμησε, όπως θα όφειλε, να καταργήσει τον αναχρονιστικό νόμο. Υποχρεώθηκε πάντως να υπακούσει στην απόφαση του ΕΔΔΑ για τους προσφεύγοντες οινοπαραγωγούς, η ανυποχώρητη στάση των οποίων άνοιξε τον δρόμο σε χιλιάδες παραγωγούς σε όλη την Ελλάδα να αμφισβητήσουν ευθέως το με φροντίδι του κράτους ελεεινό καθεστώς ομηρίας των αναγκαστικών αγροτικών συνεταιρισμών.

* Δημοσιεύθηκε στο Φιλελεύθερο την Τετάρτη 6 Δεκεμβρίου 2017