Κράτος εκεί που πρέπει*

Στον μαρκήσιο Ντ’ Αρζανσόν αποδίδεται η φράση: «Το καλύτερο κράτος είναι εκείνο που δεν κυβερνά». Η διαπίστωση αυτή θα μπορούσε να θεωρηθεί κάπως ακραία καθώς γνωρίζουμε καλά από την οικονομική επιστήμη ότι το κράτος είναι επιφορτισμένο με λειτουργίες που δεν μπορεί να κάνει η αγορά, όπως λ.χ. η προστασία των πολιτών από εγκληματικές ενέργειες ή η άμυνα της χώρας.

Επίσης οι περισσότεροι σύγχρονοι φιλελεύθεροι οικονομολόγοι συμφωνούν ότι και η αγορά παρουσιάζει κάποιες ατέλειες και η ελεύθερη λειτουργία των μηχανισμών της δεν έχει πάντοτε τα καλύτερα δυνατά αποτελέσματα.

Στην οικονομία της αγοράς λοιπόν το κράτος, ως ένας συνεταιρισμός ελεύθερων ατόμων θα πρέπει να προστατεύει τη λειτουργία της οικονομίας από εγκληματικές και αδικοπρακτικές συμπεριφορές και να διορθώνει τις ατέλειες των μηχανισμών της αγοράς. Εκείνο, ωστόσο, που πρέπει κανείς να συνειδητοποιεί πριν συναινέσει σε κάποια κρατική ρύθμιση είναι ότι μπορεί η αγορά να παρουσιάζει κάποιες ατέλειες αλλά το κράτος είναι ένας περισσότερο ατελής μηχανισμός στην κατανομή των πόρων, και τις περισσότερες φορές οι δυσμενείς επιπτώσεις των παρεμβάσεών του στοιχίζουν ακριβά στα άτομα και την οικονομία. Σημαντικό λοιπόν είναι πριν υιοθετήσουμε μια κρατική παρέμβαση να αντιστρέψουμε το βάρος της απόδειξης προς τους εισηγητές της. Να κληθούν να μας πείσουν δηλαδή ότι το κράτος δεν θα δημιουργήσει περισσότερα προβλήματα από όσα επιχειρεί να λύσει.

Υπό το πρίσμα αυτό, το οποίο πρώτη η Σχολή της Δημόσιας Επιλογής εισήγαγε στην οικονομική επιστήμη, θα πρέπει να αντιμετωπίζουμε τον μηχανισμό λήψης των κάθε είδους κυβερνητικών αποφάσεων. Και θα πρέπει να προχωρήσουμε ακόμη περισσότερο. Όπως οι οικονομολόγοι περιγράφουν τα οικονομικά κίνητρα των διαφόρων παραγόντων στη λειτουργία της αγοράς θα πρέπει αντιστοίχως να αναζητήσουμε τα κίνητρα των φορέων του κράτους, των πολιτικών δηλαδή που νομοθετούν, των δημοσίων υπαλλήλων που υλοποιούν τις αποφάσεις, των ειδικών συμφερόντων τα οποία επωφελούνται από την ύπαρξη ενός δημοσίου φορέα και των καταναλωτών των δημοσίων υπηρεσιών. Να αντιμετωπίσουμε το κράτος ως μηχανικό σύστημα που μπορεί να παρομοιαστεί με μια αγορά.

Παρ’ όλες όμως τις ομοιότητες το κράτος διαφέρει σημαντικά από την αγορά. Η σημαντικότερη ίσως διαφορά είναι η εξής: ενώ οι παραγωγοί στην αγορά επιδιώκουν να μεγιστοποιήσουν το ατομικό τους συμφέρον εξυπηρετώντας με τον καλύτερο τρόπο τα συμφέροντα του καταναλωτή, του οποίου την εύνοια επιδιώκουν με κάθε τρόπο, στην περίπτωση του κράτους οι δημόσιοι υπάλληλοι σκοπεύουν ακριβώς το ίδιο αυξάνοντας τον προϋπολογισμό της υπηρεσίας στην οποία εργάζονται ανεξάρτητα από την ποιότητα των παρεχόμενων στους πολίτες δημοσίων υπηρεσιών. Πολλές φορές μάλιστα η χαμηλή ποιότητα των δημοσίων υπηρεσιών είναι το πρόσχημα για αιτήματα περαιτέρω αύξησης του προϋπολογισμού ή αλλιώς για μεγαλύτερη αφαίμαξη των φορολογουμένων.

Κάποιοι από τους αναγνώστες μπορεί να σκεφτούν: «αυτός ο άνθρωπος απεχθάνεται το κράτος». Κάτι τέτοιο δεν είναι ακριβές. Συμφωνούμε, για παράδειγμα, ότι το φυσικό αέριο είναι μια πολύ χρήσιμη ύλη για τη θέρμανση των σπιτιών, την κίνηση των οχημάτων και των μηχανών της βιομηχανίας. Παρ’ όλα αυτά, υποθέτω, ότι κανένας δεν θα ήθελε να εισπνέει φυσικό αέριο. Το φυσικό αέριο είναι χρήσιμο για ορισμένες περιπτώσεις και επικίνδυνο σε άλλες. Το ίδιο ακριβώς ισχύει και για το κράτος.

* Δημοσιεύθηκε στο Φιλελεύθερο στις 3 Μαΐου 2019.

Δημόσια υγεία χωρίς κράτος

Ποικίλες αντιδράσεις προκάλεσε η δήλωση του Κυριάκου Μητσοτάκη στο ραδιόφωνο του ΣΚΑΪ για σύμπραξη δημόσιου και ιδιωτικού τομέα στα δημόσια νοσοκομεία. Η κυβερνητική φαιά προπαγάνδα έσπευσε για μια ακόμη φορά να διαστρέψει όχι μόνο όσα είπε ο αρχηγός της Νέας Δημοκρατίας αλλά την ίδια την πραγματικότητα στον χώρο της υγείας. Ποια είναι αυτή; Ένα ξεχαρβαλωμένο κρατικό σύστημα υγείας που έχει καταληφθεί από ιδιωτικά συμφέροντα σε κατάσταση απόλυτης αδιαφάνειας και διαφθοράς μέσω απευθείας αναθέσεων από τις διοικήσεις και τη γραφειοκρατία των κρατικών νοσοκομείων. Οι διοικήσεις των κρατικών νοσοκομείων είναι διορισμένες από την εκάστοτε κυβέρνηση με κομματικά και όχι αξιοκρατικά κριτήρια. Από τα κρατικά νοσοκομεία, όπως και από το σύνολο άλλωστε των φορέων του Δημοσίου, απουσιάζει η λογοδοσία και ο ελέγχος των αποτελεσμάτων. Οι υπηρεσίες που προσφέρει αυτό το σύστημα στους πολίτες είναι στην καλύτερη περίπτωση απολύτως υποβαθμισμένες. Ενίοτε με διάφορες προφάσεις τα δημόσια νοσοκομεία παραπέμπουν τους ασθενείς σε ιδιωτικούς παρόχους υπηρεσιών υγείας (κλινικές, διαγνωστικά κέντρα κ.ο.κ.). Στην περίπτωση αυτή οι ασθενείς επωμίζονται βεβαίως το κόστος. Υπενθυμίζω ότι οι δαπάνες υγείας ανέρχονται στο 5,2% του ΑΕΠ της χώρας (9,5 δισ. ευρώ) και καλύπτουν ποσοστό που αγγίζει το 20% του συνόλου των κοινωνικών δαπανών του προϋπολογισμού. Στα κρατικά νοσοκομεία νοσηλεύονται κατά κανόνα πολίτες που προέρχονται από χαμηλά εισοδηματικά στρώματα.

Η πρόταση του Κυριάκου Μητσοτάκη για ανάθεση της διοίκησης κρατικών νοσοκομείων με διεθνή δημόσιο μειοδοτικό διαγωνισμό στον ιδιωτικό τομέα μπορεί να στηρίζεται στην απολύτως επιτυχημένη διεθνή εμπειρία, εντούτοις για την Ελλάδα είναι επαναστατική. Η πρόταση συνδυάζει, εν ολίγοις, τη διατήρηση του δημόσιου χαρακτήρα της υγείας με τα πλεονεκτήματα της ιδιωτικής πρωτοβουλίας. Οι ασθενείς δεν πληρώνουν από την τσέπη τους. Οι υπηρεσίες εξακολουθούν να παρέχονται δωρεάν στους πολίτες, ενώ το κράτος καταβάλλει τα χρήματα στη διαχειρίστρια των νοσοκομείων εταιρεία, η κερδοφορία της οποίας εξαρτάται άμεσα από την απόδοσή της, από την ποιότητα δηλαδή των παρεχόμενων υπηρεσιών, από τη δυνατότητά της να αυξήσει τον αριθμό των εξυπηρετούμενων ασθενών, από τον βαθμό ικανοποίησης των τελευταίων, από τη μείωση και εξορθολογισμό του διοικητικού κόστους του νοσοκομείου κ.λπ. Στους όρους του διαγωνισμού περιλαμβάνονται αυστηροί όροι και μετρήσιμοι ποιοτικοί και ποσοτικοί στόχοι για τον μειοδότη που διασφαλίζουν την ποιότητα των υπηρεσιών υγείας. Εάν οι στόχοι αυτοί δεν επιτευχθούν το Δημόσιο έχει το δικαίωμα να καταγγείλει τη σύμβαση.

Οι υπηρεσίες υγείας πληρώνονται δηλαδή από τον κρατικό προϋπολογισμό αλλά δεν τις παρέχει το κράτος. Ο κρατικός όμως έλεγχος στην ιδιωτική εταιρεία είναι πλέον ουσιαστικός. Είναι γνωστό ότι ο ιδιωτικός τομέας ελέγχεται από το Δημόσιο, ο δημόσιος τομέας δεν ελέγχεται από κανέναν. Ο έλεγχος από το κράτος και τους πολίτες γίνεται έτσι αποτελεσματικότερος. Ο ανταγωνισμός θα έχει επίσης ευεργετικές επιπτώσεις στις υπηρεσίες υγείας υπέρ των πολιτών και ταυτόχρονα θα οδηγήσει σε μικρότερη επιβάρυνση των φορολογουμένων.

Εν κατακλείδι, με την ανάθεση της διοίκησης δημόσιων νοσοκομείων στον ιδιωτικό τομέα θα αναβαθμιστεί η δημόσια υγεία και θα κερδίσουν οι πολλοί, ανοργάνωτοι και αδύναμοι οικονομικά πολίτες (ασθενείς και φορολογούμενοι).

Το μέλλον δεν περιμένει*

«Η μικρή χώρα που τα κατάφερε» είναι ο τίτλος του βιβλίου του πρώην πρωθυπουργού της Εσθονίας Μαρτ Λάαρ, στο οποίο περιγράφει πώς η πρώην κομμουνιστική Εσθονία κατάφερε να περάσει με ιδανικό τρόπο στην ελεύθερη οικονομία μετά από μια μικρή ενδιάμεση περίοδο κρατισμού και μεγάλης διαφθοράς. Με την συνεπή εφαρμογή μιας αμιγώς φιλελεύθερης πολιτικής η Εσθονία πέτυχε εκτός από τα εντυπωσιακά οικονομικά αποτελέσματα κι ένα ακόμη μνημειώδες κατόρθωμα, την ένταξη και πρωτοπορία της στον ψηφιακό κόσμο του 21ου αιώνα. 

Το ερώτημα που μας απασχολεί είναι εάν υπάρχει καιρός μια άλλη όχι τόσο μικρή όσο η Εσθονία χώρα, όπως η Ελλάδα, από παρίας στον τομέα των ψηφιακών δικτύων (26η μεταξύ 28 χωρών) να  μετεξελιχθεί σε χώρα τεχνολογικής πρωτοπορίας;

Είναι βέβαιο ότι η τέταρτη βιομηχανική επανάσταση επιφυλάσσει ευχάριστες εκπλήξεις σε όσους ανταποκριθούν στα μηνύματά της. Για εκείνες τις χώρες που δεν θα τα καταφέρουν να ακολουθήσουν τις προκλήσεις της, η απόσταση διαρκώς θα μεγαλώνει από τις προηγμένες ψηφιακά χώρες σε τέτοιο βαθμό ώστε σε λίγα χρόνια θα έχουν ταξιδέψει πίσω στον χρόνο και η προσαρμογή γι’ αυτές θα φαντάζει αδύνατη.

Οι εφαρμογές της νέας τεχνολογίας δεν αφορούν μόνο ορισμένους τομείς της ζωής, αφορούν οτιδήποτε έχει να κάνει με την παρουσία του ανθρώπου στον πλανήτη Γη, την υγεία, την επικοινωνία, τις συναλλαγές, την οικονομία, από την αγροτική παραγωγή μέχρι τη ναυπηγική βιομηχανία, από την αλιεία μέχρι τη νανοτεχνολογία.

Με τεχνικά εμφυτεύματα, λ.χ., στο δέρμα μας (chipping), θα ελέγχονται οι λειτουργίες του οργανισμού και στο μέλλον θα μπορεί να αποτρέπονται καρδιακά ή εγκεφαλικά επεισόδια ή θα μπορούν να αποκαθίστανται βλάβες του χωρίς χειρουργική μέθοδο. Τέτοιου είδους εμφυτεύματα, χρησιμοποιώντας τις υπάρχουσες ασύρματες τεχνολογίες, είναι ήδη σε θέση να αντικαταστήσουν τα κλειδιά, τις πιστωτικές κάρτες κ.λπ. Με την νέα 5G τεχνολογία θα επιτευχθούν ακόμη καλύτερα αποτελέσματα. Οι 3D εκτυπωτές απειλούν τις τεράστιες βιομηχανικές μονάδες μεταφέροντας ένα μεγάλο μέρος της παραγωγής στο σπίτι μας. 

Η μεγαλύτερη μάχη του ψηφιακού μετασχηματισμού θα δοθεί ασφαλώς στο πεδίο της εκπαίδευσης. Στη νέα ψηφιακή εποχή η μάθηση γίνεται ταχύτερη. Όσο πιο ποικιλόμορφο και αποκεντρωμένο είναι από τον έλεγχο του κράτους ένα εκπαιδευτικό σύστημα και όσο περισσότερο συνδυάζει το εκπαιδευτικό του πρόγραμμα με άτυπα μαθησιακά προγράμματα, τόσο μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα θα έχει και τόσο πιο εφικτή θα καθιστά την προσαρμογή στα νέα και διαρκώς μεταβαλλόμενα δεδομένα. Δεν είναι μακριά η εποχή που η πλειονότητα των μαθητών βασικής και μέσης εκπαίδευσης θα επιλέγει το εικονικό ψηφιακό σχολείο μέσω προγραμμάτων εξ αποστάσεως εκπαίδευσης. Ακόμη μεγαλύτερη θα είναι η συμμετοχή σε διαδικτυακά προγράμματα σπουδών των φοιτητών και στα προγράμματα διά βίου εκπαίδευσης των ενηλίκων. Περισσότερο κερδισμένοι από την εξέλιξη αυτή θα είναι ασφαλώς οι μαθητές που προέρχονται από οικονομικά ασθενέστερες οικογένειες και οι εργαζόμενοι με χαμηλό μεν εισόδημα αλλά με μεγάλη όρεξη για μάθηση και βελτίωση των δεξιοτήτων τους.

Έχει κάποιο ρόλο το κράτος σε όλες αυτές τις εξελίξεις; Ασφαλώς μπορεί να ενθαρρύνει τον ιδιωτικό τομέα να επενδύσει στην εκπαιδευτική και ψηφιακή καινοτομία αίροντας τα πάσης φύσεως γραφειοκρατικά εμπόδια στις κερδοσκοπικές επενδύσεις. 

* Δημοσιεύθηκε στον Φιλελεύθερο στις 7 Ιουνίου 2019.